مطالبه نفقه در شورای حل اختلاف (دادگاه صلح)

مطالبه نفقه در شورای حل اختلاف یا همان دادگاه صلح، اکنون با قانون جدید سال ۱۴۰۲، تا سقف یک میلیارد ریال (۱۰۰ میلیون تومان) امکان پذیر است و مرجعی کارآمد برای رسیدگی به نفقه معوقه محسوب می شود. این تغییر مهم، راهگشای بسیاری از افراد برای احقاق حقوق مالی خود است.

نفقه، یکی از اساسی ترین حقوق مالی در نظام حقوقی خانواده است که حمایت از همسر (زوجه) و خویشاوندان نیازمند (اقارب واجب النفقه) را تضمین می کند. اهمیت این حق، به اندازه ای است که قانون گذار، ضمانت اجراهای حقوقی و کیفری متعددی برای عدم پرداخت آن در نظر گرفته است. از آنجا که انتخاب مرجع صالح قضایی برای طرح دعوای نفقه، نقشی کلیدی در سرعت و اثربخشی فرآیند مطالبه دارد، شناخت دقیق صلاحیت هر مرجع ضروری است. با تصویب قانون شوراهای حل اختلاف در سال ۱۴۰۲، این نهاد به دادگاه صلح تغییر ماهیت داده و نصاب مالی رسیدگی به دعاوی از جمله نفقه، به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. این تحول قانونی، چشم انداز جدیدی را برای مطالبه نفقه معوقه در دادگاه صلح ترسیم می کند. این مقاله با هدف ارائه راهنمایی جامع، دقیق و به روز، تمامی ابهامات مربوط به شرایط، مراحل، مدارک لازم و هزینه های مطالبه نفقه در دادگاه صلح را پوشش می دهد تا مخاطبان با آگاهی کامل، مسیر حقوقی خود را طی کنند.

نفقه چیست و شامل چه مواردی می شود؟

مفهوم نفقه، در نظام حقوقی ایران، از اهمیت ویژه ای برخوردار است و به دو دسته اصلی نفقه زوجه و نفقه اقارب تقسیم می شود که هر یک دارای تعریف، شرایط و موارد شمول خاص خود هستند. این حمایت مالی، ستون فقرات پایداری مالی در خانواده محسوب می شود و عدم ایفای آن، پیامدهای حقوقی و کیفری در پی دارد.

تعریف حقوقی نفقه زوجه

نفقه زوجه به مجموعه ای از نیازهای اساسی و متناسب با شأن زن اطلاق می شود که تأمین آن ها بر عهده زوج است. ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی ایران، به تفصیل موارد شمول نفقه زوجه را بیان کرده است. بر اساس این ماده، نفقه شامل تمامی نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن، از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل، هزینه های درمانی و بهداشتی و حتی خادم در صورت عادت زن یا نیاز به آن برحسب وضعیت او، می شود. این موارد باید به نحوی تأمین شوند که شأن و جایگاه اجتماعی زوجه حفظ گردد و از زندگی مطلوب او کاسته نشود. اهمیت این تعریف در آن است که میزان نفقه، به طور مستقیم با وضعیت اجتماعی و اقتصادی زن تعیین می شود و یک مبلغ ثابت برای تمامی افراد نیست.

نفقه اقارب

نفقه اقارب، برخلاف نفقه زوجه که حق اولویت و بدون قید فقر زوجه است، به خویشاوندان نیازمندی تعلق می گیرد که قادر به تأمین معاش خود نیستند و فردی از خویشاوندان نسبی، توانایی مالی برای پرداخت آن را دارد. ماده ۱۱۹۶ قانون مدنی، تکلیف پرداخت نفقه اقارب را به عهده خویشاوندان نسبی در خط عمودی صعودی یا نزولی قرار داده است؛ به عنوان مثال، نفقه فرزندان بر عهده پدر، نفقه پدر و مادر بر عهده فرزندان، و در صورت نبود هر یک از این افراد، بر عهده سایر خویشاوندان طبق اولویت های قانونی است. شرایط شمول نفقه اقارب عبارتند از:

• فقر دریافت کننده: خویشاوند مطالبه کننده نفقه باید فقیر باشد و نتواند وسایل امرار معاش خود را فراهم کند.
• توانایی پرداخت کننده: فردی که نفقه از او مطالبه می شود (منفق)، باید توانایی مالی برای پرداخت نفقه را داشته باشد.
• نسبت خویشاوندی: تنها خویشاوندان نسبی در خط عمودی (پدر، مادر، فرزند، نوه و اجداد) مشمول این حکم هستند و خویشاوندان سببی یا سایر اقارب نسبی از این قاعده مستثنی می باشند.

اهمیت حقوقی نفقه و ضمانت اجراها

نفقه، نه تنها یک تکلیف اخلاقی، بلکه یک وظیفه حقوقی است که قانون گذار برای تضمین اجرای آن، ضمانت اجراهای حقوقی و کیفری پیش بینی کرده است. در بُعد حقوقی، زوجه یا اقارب واجب النفقه می توانند با طرح دعوای مطالبه نفقه در مراجع قضایی، حکم به پرداخت نفقه معوقه خود را دریافت کنند. این حکم، در صورت عدم پرداخت از سوی منفق، از طریق اجرای احکام قابل پیگیری است. از سوی دیگر، ترک انفاق از جانب زوج نسبت به زوجه دائم خود (با وجود تمکین زوجه) یا نسبت به فرزندان صغیر و اقارب واجب النفقه، می تواند دارای جنبه کیفری نیز باشد. مطابق ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده، در صورت اثبات ترک انفاق، زوج به مجازات حبس تعزیری محکوم می شود. این دو جنبه حقوقی و کیفری، اهمیت و جایگاه نفقه را در حفظ پایداری و سلامت خانواده برجسته می سازد.

مرجع صالح برای مطالبه نفقه: دادگاه صلح یا دادگاه خانواده؟

انتخاب مرجع قضایی صالح برای طرح دعوای نفقه، گام نخست و تعیین کننده در فرآیند مطالبه این حق مالی است. عدم شناخت صحیح این مرجع می تواند منجر به اطاله دادرسی و صدور قرار عدم صلاحیت شود. با توجه به تغییرات قانونی اخیر، به ویژه تصویب قانون شوراهای حل اختلاف در سال ۱۴۰۲، نقش و صلاحیت دادگاه های صلح (که پیشتر شورای حل اختلاف نامیده می شدند) در رسیدگی به دعاوی نفقه دستخوش تغییرات مهمی شده است.

مبنای قانونی صلاحیت دادگاه صلح

مبنای قانونی صلاحیت دادگاه صلح در رسیدگی به دعاوی مالی، از جمله نفقه، در بند الف ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۲۲-۰۶-۱۴۰۲ تبیین شده است. بر اساس این ماده، دادگاه صلح به دعاوی مالی راجع به اموال منقول تا نصاب مقرر (که در ادامه به آن خواهیم پرداخت) رسیدگی می کند. بند ج همین ماده نیز صراحتاً به دعاوی خانواده نظیر جهیزیه، مهریه و نفقه اشاره دارد که تا نصاب مقرر در بند الف، در صلاحیت دادگاه صلح است، مشروط بر اینکه مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده مصوب 1391/12/01 نباشند. این تغییر قانونی، گستره صلاحیت دادگاه صلح را در امور خانواده، به ویژه نفقه، افزایش داده و آن را به مرجعی مهم برای این نوع دعاوی تبدیل کرده است.

نصاب جدید مالی برای دعاوی نفقه در دادگاه صلح: یک میلیارد ریال (۱۰۰ میلیون تومان)

یکی از مهم ترین و حیاتی ترین تغییرات در صلاحیت دادگاه صلح، افزایش نصاب مالی رسیدگی به دعاوی است. بر اساس قانون جدید شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، دادگاه صلح صلاحیت رسیدگی به دعاوی مالی (از جمله نفقه) را تا سقف یک میلیارد ریال (معادل صد میلیون تومان) دارا می باشد. این نصاب جدید، جهشی بزرگ نسبت به نصاب قبلی (که حدود بیست میلیون تومان بود) محسوب می شود و باعث می شود بخش قابل توجهی از پرونده های نفقه که پیش از این تنها در صلاحیت دادگاه خانواده بود، اکنون در دادگاه صلح مورد رسیدگی قرار گیرند. این افزایش نصاب، به تسریع فرآیند دادرسی و کاهش بار پرونده های دادگاه های خانواده کمک شایانی خواهد کرد.

تفاوت حیاتی: صلاحیت مطالبه نفقه معوقه در دادگاه صلح در برابر عدم صلاحیت برای تعیین نفقه جاریه

با وجود افزایش نصاب مالی، نکته ای کلیدی و حائز اهمیت در صلاحیت دادگاه صلح در مورد نفقه، تفاوت بین مطالبه نفقه معوقه و تعیین نفقه جاریه (آینده) است. دادگاه صلح، صرفاً صلاحیت رسیدگی و صدور حکم در خصوص نفقه معوقه (نفقه گذشته ای که پرداخت نشده) را داراست، مشروط بر آنکه مبلغ آن از نصاب ۱۰۰ میلیون تومان تجاوز نکند. این بدان معناست که خواهان می تواند نفقه چند ماه یا سال گذشته خود را که تاکنون دریافت نکرده، در دادگاه صلح مطالبه نماید.

دادگاه صلح تنها به مطالبه نفقه گذشته رسیدگی می کند و تعیین میزان نفقه برای آینده در صلاحیت انحصاری دادگاه خانواده است.

اما تعیین میزان نفقه جاریه (نفقه آینده که قرار است ماهانه یا در بازه های زمانی مشخص پرداخت شود) همچنان در صلاحیت انحصاری دادگاه خانواده است. دلیل این تفاوت آن است که تعیین نفقه جاریه مستلزم بررسی مستمر شرایط زوجین و انطباق آن با نیازهای آینده است که نیازمند تخصص و رویه های خاص دادگاه خانواده می باشد. این تمایز، نکته ای است که متقاضیان مطالبه نفقه باید با دقت به آن توجه کنند تا دعوای خود را در مرجع صحیح اقامه نمایند.

موارد عدم صلاحیت دادگاه صلح در دعاوی نفقه

علی رغم گسترش صلاحیت دادگاه صلح، مواردی نیز وجود دارد که این مرجع صالح به رسیدگی به دعاوی نفقه نیست و پرونده باید در دادگاه خانواده مطرح شود:

• مطالبه نفقه بیش از نصاب مالی ۱۰۰ میلیون تومان: اگر مجموع نفقه معوقه مورد مطالبه از یک میلیارد ریال (۱۰۰ میلیون تومان) بیشتر باشد، پرونده باید در دادگاه خانواده طرح گردد.
• نفقه ضمن دعوای طلاق: در صورتی که نفقه زوجه ضمن رسیدگی به دعوای طلاق در دادگاه خانواده مطرح شده و تعیین تکلیف شده باشد، دادگاه صلح صلاحیت مجدد برای رسیدگی به آن را ندارد.
• دعوای تعیین نفقه جاریه یا آینده: همانطور که پیشتر اشاره شد، تعیین میزان نفقه برای زمان حال یا آینده (نفقه جاریه) در صلاحیت دادگاه خانواده است و دادگاه صلح تنها به نفقه معوقه رسیدگی می کند.

شناخت این موارد عدم صلاحیت، از طرح دعوا در مرجع اشتباه و اتلاف وقت جلوگیری می کند.

شرایط مطالبه نفقه در دادگاه صلح

برای طرح دعوای مطالبه نفقه در دادگاه صلح، علاوه بر رعایت صلاحیت مرجع، وجود شرایط عمومی و اختصاصی متعددی الزامی است. این شرایط، بسته به اینکه مطالبه نفقه مربوط به زوجه باشد یا اقارب، متفاوت خواهند بود و عدم احراز هر یک از آن ها می تواند منجر به رد دعوا شود.

شرایط عمومی: اهلیت قانونی خواهان

اساسی ترین شرط برای طرح هر دعوایی، از جمله مطالبه نفقه، وجود اهلیت قانونی برای خواهان است. اهلیت قانونی شامل عاقل، بالغ و رشید بودن فرد می شود. به عبارت دیگر، شخصی که قصد طرح دعوا را دارد، باید از نظر عقلی سالم باشد، به سن قانونی بلوغ شرعی رسیده باشد (۹ سال تمام قمری برای دختران و ۱۵ سال تمام قمری برای پسران) و از توانایی لازم برای تشخیص نفع و ضرر خود در امور مالی (رشد) برخوردار باشد. در صورتی که خواهان فاقد اهلیت باشد (مانند صغیر، مجنون یا سفیه)، باید دعوا توسط ولی، قیم یا سرپرست قانونی او طرح شود.

شرایط اختصاصی مطالبه نفقه زوجه

مطالبه نفقه برای زوجه دارای شرایط خاصی است که تمایزات اساسی با نفقه اقارب دارد:

1. وجود رابطه زوجیت دائم: حق نفقه زوجه صرفاً در عقد دائم ایجاد می شود و زن در عقد موقت (صیغه) حق نفقه ندارد، مگر اینکه در ضمن عقد شرط شده باشد. ارائه سند نکاحیه (عقدنامه) برای اثبات این رابطه ضروری است.
2. تمکین زوجه از زوج: یکی از شروط اصلی استحقاق زن به نفقه، «تمکین» او از زوج است. تمکین به دو بخش عمده تقسیم می شود:
   • تمکین عام: به معنای زندگی در منزل مشترک زوج و ایفای وظایف زناشویی متعارف (جز موارد خاص).
   • تمکین خاص: به معنای برقراری روابط زناشویی و جنسی.

   اگر زوجه بدون دلیل موجه از تمکین خودداری کند (نشوز)، حق نفقه او ساقط می شود. اثبات تمکین یا عدم تمکین از نقاط کلیدی در دعاوی نفقه زوجه است.

3. موانع مشروع تمکین و عدم سقوط حق نفقه: در برخی موارد، حتی با عدم تمکین زوجه، حق نفقه او ساقط نمی شود. این موارد به عنوان موانع مشروع تمکین شناخته می شوند و عبارتند از:
   • اعمال حق حبس: اگر مهریه زن حال باشد و هنوز به او پرداخت نشده باشد، زن می تواند تا زمان دریافت مهریه خود، از تمکین خودداری کند بدون آنکه حق نفقه او ساقط شود.
   • خوف ضرر بدنی، مالی یا شرافتی: اگر زن بیم داشته باشد که با تمکین از زوج، ضرر جانی، مالی یا آبرویی به او وارد می شود، می تواند تمکین نکند و همچنان مستحق نفقه باشد.
   • ابتلای شوهر به امراض مقاربتی: در صورتی که زوج به بیماری های مقاربتی مبتلا باشد که به زوجه سرایت می کند، زن می تواند از تمکین خودداری کند.
   • عدم تهیه منزل مناسب توسط زوج: اگر زوج منزلی متناسب با شأن و جایگاه زوجه فراهم نکرده باشد، زن ملزم به سکونت در آن نیست و حق نفقه او باقی می ماند.
   • سایر عذرهای موجه قانونی: مانند ایام عادت ماهانه، احرام یا اعتکاف.

شرایط اختصاصی مطالبه نفقه اقارب

مطالبه نفقه برای اقارب (فرزندان، پدر، مادر، اجداد) نیز شرایط خاص خود را دارد که عمدتاً بر پایه نیاز و توانایی مالی استوار است:

1. فقر و عدم توانایی دریافت کننده نفقه برای تأمین معاش خود: شرط اساسی برای استحقاق به نفقه اقارب، نیازمندی فرد است. دریافت کننده نفقه باید فقیر باشد و نتواند به هر دلیلی (مانند بیماری، بیکاری، صغر سن، کهولت) امرار معاش خود را تأمین کند.
2. توانایی مالی پرداخت کننده نفقه (منفق): فردی که نفقه از او مطالبه می شود، باید از توانایی مالی لازم برای پرداخت نفقه برخوردار باشد. اگر منفق خود نیز نیازمند باشد، تکلیفی به پرداخت نفقه ندارد. این شرط، نفقه اقارب را از نفقه زوجه متمایز می کند، زیرا در نفقه زوجه حتی اگر زوج تمکن مالی نداشته باشد، پرداخت نفقه بر عهده اوست.
3. نسبت خویشاوندی: حق نفقه اقارب صرفاً به خویشاوندان نسبی در خط عمودی صعودی یا نزولی (مانند فرزندان و نوادگان، یا پدر و مادر و اجداد) تعلق می گیرد و خویشاوندان سببی (مانند خواهر و برادر همسر) یا سایر خویشاوندان نسبی (مانند خواهر و برادر) مشمول این حکم نیستند. اولویت پرداخت نیز بر اساس طبقات ارث و با رعایت تقدم اقرب به ابعد (نزدیک تر به دورتر) تعیین می شود.

نحوه شکایت و مراحل مطالبه نفقه در دادگاه صلح

مطالبه نفقه، یک فرآیند حقوقی مشخص دارد که باید با رعایت مراحل قانونی و اداری طی شود. این مراحل برای طرح دعوا در دادگاه صلح، به منظور حصول نتیجه مطلوب و جلوگیری از اطاله دادرسی، از اهمیت بالایی برخوردارند. آگاهی از این مراحل، خواهان را در پیمودن مسیر قضایی یاری می رساند.

گام اول: تهیه و تنظیم دادخواست مطالبه نفقه

اولین و مهم ترین گام در هر دعوای حقوقی، تهیه و تنظیم دقیق دادخواست است. دادخواست مطالبه نفقه باید حاوی اطلاعات ضروری باشد تا دادگاه بتواند به آن رسیدگی کند. این محتویات شامل:

• مشخصات خواهان: نام، نام خانوادگی، نام پدر، کد ملی، آدرس و شماره تماس متقاضی نفقه.
• مشخصات خوانده: نام، نام خانوادگی، نام پدر، کد ملی، آدرس و شماره تماس فردی که نفقه از او مطالبه می شود (زوج یا منفق).
• خواسته: دقیقاً آنچه از دادگاه می خواهید، به عنوان مثال مطالبه نفقه معوقه زوجه از تاریخ … تا تاریخ … و تعیین مبلغ کلی آن (یا تقویم مبلغ).
• شرح دلایل و مستندات: توضیح مختصری از واقعیت ها و دلایلی که ادعای شما را ثابت می کند (مانند عدم پرداخت نفقه، رابطه زوجیت یا خویشاوندی). همچنین، اشاره به مدارکی که ضمیمه دادخواست می کنید (مثل سند ازدواج، شهادت شهود، استشهادیه، فیش حقوقی خوانده و غیره).

توصیه می شود دادخواست به صورت تایپ شده و در قالب فایل Word یا PDF تهیه شود.

گام دوم: تشکیل حساب کاربری در سامانه ثنا

سامانه ثنا (ثبت نام الکترونیکی قضایی) ابزار اصلی اطلاع رسانی و ابلاغ اوراق قضایی در سیستم دادگستری ایران است. ثبت نام در این سامانه برای تمامی طرفین دعاوی حقوقی و کیفری الزامی است. خواهان باید قبل از ثبت دادخواست، با مراجعه حضوری به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا از طریق وب سایت sana.adliran.ir، نسبت به تشکیل حساب کاربری و دریافت نام کاربری و رمز عبور اقدام نماید. تمامی ابلاغیه ها، اوقات رسیدگی و آرای صادره از طریق این سامانه به اطلاع خواهان و خوانده خواهد رسید.

گام سوم: ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

پس از تهیه دادخواست و ثبت نام در سامانه ثنا، خواهان باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کند. در این مرحله، مدارک لازم به همراه فایل دادخواست (که بهتر است روی یک حافظه جانبی نظیر فلش یا سی دی ذخیره شده باشد) به متصدی دفتر ارائه می شود. متصدی دفتر، دادخواست را به صورت سیستمی ثبت کرده و آن را به مرجع قضایی صالح (دادگاه صلح) ارسال می نماید. در این مرحله، هزینه های مربوط به خدمات دفتر و هزینه دادرسی نیز دریافت می شود.

گام چهارم: ارجاع پرونده به دادگاه صلح و تعیین وقت رسیدگی

پس از ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، پرونده به صورت الکترونیکی به دادگستری ارسال شده و پس از بررسی و تأیید، به یکی از شعب دادگاه صلح ارجاع می شود. دادگاه صلح پس از بررسی اولیه، وقت رسیدگی تعیین می کند. این وقت رسیدگی به همراه تاریخ و ساعت جلسه، از طریق سامانه ثنا به خواهان و خوانده ابلاغ خواهد شد. اهمیت ثبت نام در ثنا در این مرحله بار دیگر آشکار می شود.

گام پنجم: جلسات رسیدگی در دادگاه صلح

حضور در جلسات رسیدگی دادگاه صلح در زمان مقرر، برای خواهان بسیار حیاتی است. در این جلسات، طرفین دعوا (یا وکلای آن ها) فرصت دفاع و ارائه دلایل و مستندات خود را خواهند داشت. قاضی دادگاه صلح به اظهارات طرفین گوش داده و مدارک ارائه شده را بررسی می کند. ممکن است در این مرحله، قاضی برای روشن شدن ابهامات، طرفین را به صلح و سازش دعوت کند یا در صورت نیاز، قرار کارشناسی برای تعیین میزان نفقه صادر نماید. ارائه تمامی مدارک و شهود در این مرحله، می تواند در تسریع و نتیجه بخش بودن پرونده مؤثر باشد.

گام ششم: صدور رای و ابلاغ آن

پس از اتمام جلسات رسیدگی و بررسی کامل ادله و مدارک، قاضی دادگاه صلح نسبت به صدور رأی اقدام می کند. رأی صادره، شامل حکم به پرداخت نفقه معوقه یا رد دعوا، از طریق سامانه ثنا به طرفین ابلاغ خواهد شد. خواهان و خوانده، پس از ابلاغ رأی، دارای مهلت قانونی (معمولاً ۲۰ روز) برای اعتراض (تجدیدنظرخواهی) به رأی صادره هستند. اعتراض به رأی دادگاه صلح، در دادگاه تجدیدنظر استان مورد بررسی قرار می گیرد.

گام هفتم: اجرای رای

در صورتی که رأی صادره به نفع خواهان باشد و خوانده در مهلت قانونی اعتراضی نکند، یا اعتراض او رد شود و رأی قطعی گردد، خواهان می تواند با مراجعه به واحد اجرای احکام دادگستری، تقاضای اجرای رأی را بنماید. واحد اجرای احکام، نسبت به توقیف اموال منقول یا غیرمنقول خوانده یا کسر از حقوق او (در صورت کارمند بودن) تا میزان مبلغ محکوم به، اقدام می کند. در صورت عدم شناسایی اموال یا حقوق، امکان جلب خوانده نیز وجود دارد.

مدارک لازم برای مطالبه نفقه در دادگاه صلح

برای موفقیت در دعوای مطالبه نفقه، ارائه مدارک کامل و صحیح به دادگاه صلح از اهمیت بالایی برخوردار است. این مدارک به دادگاه کمک می کنند تا ادعای خواهان را اثبات کند و رأی مقتضی صادر نماید. در ادامه، به مهم ترین مدارکی که برای طرح این دعوا لازم است، اشاره می شود:

• مدارک هویتی خواهان: اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی خواهان (متقاضی نفقه) برای احراز هویت و اهلیت.
• سند نکاحیه (برای نفقه زوجه) یا مدارک اثبات رابطه نسبی (برای نفقه اقارب):
  • برای نفقه زوجه: اصل و کپی مصدق سند ازدواج (عقدنامه دائم) برای اثبات رابطه زوجیت.
  • برای نفقه اقارب: شناسنامه و مدارک هویتی که نشان دهنده رابطه نسبی در خط عمودی صعودی (پدر، مادر، اجداد) یا نزولی (فرزند، نوه) باشد.
• فایل دادخواست: فایل متنی دادخواستی که به صورت Word یا PDF تنظیم شده و آماده ثبت الکترونیکی در دفاتر خدمات قضایی است.
• نام کاربری و رمز عبور سامانه ثنا: برای انجام ابلاغیه های الکترونیکی و پیگیری وضعیت پرونده.
• دلایل و مستندات اثبات عدم پرداخت نفقه و استطاعت مالی منفق: این بخش از مدارک بسته به شرایط پرونده می تواند متنوع باشد:
  • استشهادیه محلی: گواهی چند نفر از معتمدین محل مبنی بر عدم پرداخت نفقه توسط زوج یا منفق.
  • پرینت حساب بانکی: در صورتی که واریز نفقه به حساب مشخصی انجام می شده و قطع شده است.
  • فیش حقوقی خوانده: برای اثبات توانایی مالی زوج یا منفق.
  • اسناد مالکیت اموال: سند خانه، زمین، خودرو و سایر دارایی های منقول و غیرمنقول خوانده که نشان دهنده توانایی مالی اوست.
  • گواهی های پزشکی: در صورتی که عدم توانایی دریافت کننده نفقه (برای نفقه اقارب) به دلیل بیماری باشد.
  • شهادت شهود: گواهی افرادی که از عدم پرداخت نفقه یا توانایی مالی منفق اطلاع دارند.
  • هر مدرک مرتبط دیگری: که به اثبات ادعای خواهان کمک کند، مانند پیامک ها، نامه ها یا هرگونه مکاتبه ای که دال بر مطالبه نفقه و عدم پرداخت آن باشد.

توصیه می شود قبل از مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، تمامی مدارک را آماده و در صورت نیاز، نسخه های کپی برابر اصل شده آن ها را نیز همراه داشته باشید.

هزینه شکایت نفقه در دادگاه صلح

مطالبه نفقه در دادگاه صلح، همانند سایر دعاوی حقوقی، مستلزم پرداخت هزینه هایی است که شامل هزینه دادرسی، هزینه های اداری و در صورت لزوم، هزینه های کارشناسی می شود. آگاهی از این هزینه ها به خواهان کمک می کند تا با آمادگی مالی لازم، اقدام به طرح دعوا کند. این هزینه ها بر اساس تعرفه های مصوب سالیانه و میزان خواسته تعیین می شوند.

هزینه خدمات دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

مرحله اول در ثبت هر دادخواستی، مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی است که بابت خدماتی نظیر ثبت دادخواست، اسکن مدارک، پیوست نمودن آن ها به پرونده و ارسال الکترونیکی به دادگاه، هزینه ای را دریافت می کنند. این هزینه شامل مبلغ ثابت برای ثبت دادخواست، مبلغی بابت هر برگه پیوستی و در صورت نیاز، هزینه تایپ متن دادخواست (اگر به صورت دستی تهیه شده باشد) است. این مبالغ معمولاً در بازه ۵۰ تا ۱۰۰ هزار تومان متغیر هستند و سالیانه توسط کانون دفاتر خدمات الکترونیک قضایی تعیین و ابلاغ می شوند.

هزینه دادرسی در مرحله بدوی

هزینه دادرسی، اصلی ترین بخش از هزینه های شکایت نفقه است. این هزینه بر اساس ارزش خواسته (یعنی مبلغ نفقه معوقه مورد مطالبه) محاسبه می شود و در مرحله بدوی (اولین مرحله رسیدگی در دادگاه صلح)، معادل ۲.۵ درصد ارزش خواسته می باشد. به عنوان مثال، اگر خواسته مطالبه نفقه معوقه مبلغ ۵۰ میلیون تومان باشد، هزینه دادرسی حدود ۱.۲۵۰.۰۰۰ تومان خواهد بود. لازم به ذکر است که در صورتی که خواهان تمکن مالی برای پرداخت این هزینه را نداشته باشد، می تواند همزمان با طرح دعوای نفقه، دادخواست «اعسار از هزینه دادرسی» را نیز تقدیم کند.

هزینه کارشناسی نفقه

در بسیاری از پرونده های نفقه، به ویژه در مواردی که طرفین بر سر میزان نفقه اختلاف دارند، دادگاه برای تعیین مبلغ دقیق نفقه (با توجه به شأن زوجه و وضعیت مالی زوج یا وضعیت اقارب و منفق)، موضوع را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع می دهد. هزینه کارشناسی بر عهده کسی است که تقاضای کارشناسی را نموده یا دادگاه آن را ضروری تشخیص داده است. در مرحله اول، این هزینه معمولاً توسط خواهان پرداخت می شود و در صورت اعتراض به نظریه کارشناس و ارجاع به هیئت کارشناسی سه نفره، هزینه بر عهده معترض خواهد بود. مبلغ این هزینه، بسته به پیچیدگی پرونده و زمان صرف شده توسط کارشناس، متفاوت است.

هزینه های مراحل بعدی (تجدیدنظرخواهی، واخواهی، اعاده دادرسی، فرجام خواهی)

در صورتی که رأی دادگاه صلح مورد اعتراض قرار گیرد و پرونده به مراحل بالاتر قضایی ارجاع داده شود، هزینه های دادرسی متفاوتی باید پرداخت گردد:

• تجدیدنظرخواهی و واخواهی (در موارد صدور رأی غیابی): در این مراحل، هزینه دادرسی معادل ۴.۵ درصد ارزش خواسته (محکوم به) است.
• اعاده دادرسی و فرجام خواهی: در این مراحل نیز، هزینه دادرسی معادل ۵.۵ درصد ارزش محکوم به تعیین شده است.

این هزینه ها نیز باید در زمان مقرر و توسط متقاضی تجدیدنظر، واخواهی، اعاده دادرسی یا فرجام خواهی پرداخت شوند.

هزینه وکیل دادگستری

استفاده از وکیل دادگستری، هرچند اجباری نیست، اما می تواند به دلیل آشنایی وکلا با رویه های قضایی، قوانین و فنون دفاع، نقش مهمی در سرعت و کیفیت رسیدگی به پرونده داشته باشد. هزینه وکیل بر اساس توافق بین موکل و وکیل و همچنین تعرفه های مصوب کانون وکلای دادگستری تعیین می شود. این هزینه می تواند درصدی از مبلغ خواسته یا به صورت مقطوع تعیین شود و طبیعتاً بر میزان هزینه های کلی پرونده می افزاید، اما در بسیاری از موارد به دلیل افزایش شانس موفقیت و کاهش استرس و اتلاف وقت، توجیه پذیر است.

نکات مهم و حقوقی تکمیلی در مطالبه نفقه از طریق دادگاه صلح

مطالبه نفقه، به ویژه در مراجع قضایی، دارای پیچیدگی ها و نکات حقوقی متعددی است که آگاهی از آن ها می تواند به خواهان در رسیدن به نتیجه مطلوب کمک شایانی کند. در ادامه، به برخی از مهم ترین این نکات در خصوص مطالبه نفقه از طریق دادگاه صلح اشاره می شود.

نقش اثبات تمکین و نشوز زوجه در دعاوی نفقه

در دعاوی نفقه زوجه، اثبات تمکین و یا عدم نشوز (سرپیچی از وظایف زناشویی) زوجه، نقشی حیاتی دارد. همانطور که پیشتر بیان شد، حق نفقه زوجه منوط به تمکین اوست. اگر زوج بتواند نشوز زوجه را در دادگاه اثبات کند، حق نفقه او ساقط می شود. از سوی دیگر، زوجه نیز می تواند با اثبات تمکین خود یا ارائه دلایل موجه برای عدم تمکین (مانند اعمال حق حبس، خوف ضرر، بیماری زوج)، استحقاق خود را به نفقه ثابت کند. این موضوع از نقاط اختلافی و پرچالش در بسیاری از پرونده های نفقه است و نیاز به ارائه مستندات و شهود قوی از سوی هر دو طرف دارد.

امکان طرح همزمان دعوای حقوقی مطالبه نفقه و شکایت کیفری ترک انفاق

یکی از مزایای نظام حقوقی ایران در بحث نفقه، امکان پیگیری همزمان از دو مسیر حقوقی و کیفری است. خواهان می تواند علاوه بر طرح دعوای حقوقی مطالبه نفقه معوقه در دادگاه صلح (تا نصاب مقرر) یا دادگاه خانواده (برای مبالغ بالاتر یا نفقه جاریه)، شکایت کیفری ترک انفاق را نیز مطرح کند. تفاوت های اصلی این دو مسیر عبارتند از:

• دعوای حقوقی مطالبه نفقه: هدف آن، دریافت مبلغ نفقه معوقه است و منجر به صدور حکم به پرداخت وجه می شود. در این دعوا، تمکن مالی زوج شرط نیست و حتی با عدم تمکن نیز مکلف به پرداخت است.
• شکایت کیفری ترک انفاق: هدف آن، مجازات زوج (حبس تعزیری) به دلیل عدم پرداخت نفقه است. در این مسیر، علاوه بر عدم پرداخت نفقه، سوءنیت زوج و تمکن مالی او نیز باید احراز شود. اگر زوج توانایی مالی نداشته باشد، دادگاه کیفری ممکن است حکم برائت صادر کند.

طرح همزمان هر دو دعوا، می تواند فشار بیشتری را برای پرداخت نفقه بر زوج وارد کند.

درخواست اعسار از پرداخت نفقه توسط زوج

اگر زوج پس از صدور حکم قطعی به پرداخت نفقه، توانایی مالی لازم برای پرداخت یکجای آن را نداشته باشد، می تواند دادخواست «اعسار از پرداخت محکوم به» را تقدیم دادگاه کند. اعسار به معنای ناتوانی مالی از پرداخت دیون است. در صورت اثبات اعسار، دادگاه می تواند حکم به تقسیط مبلغ نفقه صادر کند. این اقدام، هرچند پرداخت نفقه را به تعویق می اندازد، اما باعث رفع توقیف از اموال و یا جلوگیری از جلب زوج می شود. برای اثبات اعسار، زوج باید لیست کامل دارایی ها و بدهی های خود را ارائه کرده و حداقل دو شاهد معتبر (که از وضعیت مالی او اطلاع دارند) به دادگاه معرفی کند.

اهمیت کارشناسی نفقه و معیارهای تعیین میزان آن توسط کارشناس

کارشناسی نفقه، مرحله ای مهم در تعیین مبلغ عادلانه و قانونی نفقه است. کارشناس رسمی دادگستری، با در نظر گرفتن معیارهای مختلف، میزان نفقه را برآورد می کند. این معیارها عبارتند از:

• برای نفقه زوجه: شأن و جایگاه اجتماعی زوجه، میزان تحصیلات، محل سکونت، نوع پوشش، نیازهای بهداشتی و درمانی، هزینه های رفت و آمد و سایر نیازهای متعارف. همچنین، توانایی مالی زوج نیز به صورت غیرمستقیم در برآورد کارشناس تأثیرگذار است.
• برای نفقه اقارب: نیازهای اساسی فرد نیازمند (خوراک، پوشاک، مسکن، درمان)، سن، وضعیت سلامت و توانایی مالی منفق (پرداخت کننده).

نظریه کارشناس، مستدل و مستند بوده و مبنای اصلی تصمیم گیری قاضی در مورد میزان نفقه خواهد بود، اگرچه قاضی ملزم به تبعیت مطلق از آن نیست.

عواقب عدم پرداخت نفقه پس از صدور حکم قطعی

در صورتی که زوج یا منفق، پس از صدور حکم قطعی دادگاه به پرداخت نفقه و ابلاغ آن از طریق واحد اجرای احکام، از پرداخت خودداری کند، عواقب جدی حقوقی در انتظار او خواهد بود. این عواقب شامل موارد زیر است:

• توقیف اموال: واحد اجرای احکام می تواند نسبت به توقیف اموال منقول و غیرمنقول محکوم علیه اقدام کند.
• کسر از حقوق: در صورت کارمند بودن، می توان درخواست کسر یک سوم یا یک چهارم حقوق را از طریق اجرای احکام ارائه داد.
• محدودیت های اداری: اعمال محدودیت هایی مانند ممنوع الخروج شدن.
• جلب: در صورت عدم شناسایی هیچ گونه مالی و عدم ارائه دادخواست اعسار یا عدم پذیرش آن، می توان درخواست جلب محکوم علیه را از دادگاه تقاضا کرد.

آیا نفقه گذشته فرزند قابل مطالبه است؟

بله، نفقه گذشته فرزند (نفقه معوقه فرزند) قابل مطالبه است، مشروط بر اینکه فرزند در گذشته نیز فقیر بوده و قادر به تأمین معاش خود نبوده باشد. برخلاف نفقه زوجه که حق اولویت و بدون قید فقر است، نفقه اقارب از جمله فرزندان، منوط به فقر دریافت کننده و تمکن مالی منفق است. بنابراین، اگر فرزند یا ولی/قیم او بتوانند اثبات کنند که فرزند در طول بازه زمانی مشخصی در گذشته، نیازمند نفقه بوده و پدر یا سایر اقارب مکلف به پرداخت، توانایی مالی داشته اما از پرداخت آن خودداری کرده اند، امکان مطالبه نفقه معوقه فرزند وجود دارد. این دعوا نیز می تواند بسته به نصاب مالی، در دادگاه صلح یا دادگاه خانواده مطرح شود.

نمونه دادخواست ساده مطالبه نفقه برای راهنمایی اولیه

در ادامه، یک نمونه کلی از ساختار دادخواست مطالبه نفقه برای راهنمایی اولیه ارائه می شود. لازم به ذکر است که این صرفاً یک الگو است و هر پرونده نیاز به تنظیم دادخواست متناسب با جزئیات خاص خود دارد و بهتر است با مشورت حقوقی تهیه شود:

خواهان: [نام و نام خانوادگی، مشخصات کامل، آدرس]
خوانده: [نام و نام خانوادگی، مشخصات کامل، آدرس]
خواسته: مطالبه نفقه معوقه زوجه/فرزند به مبلغ [تومان] (یا تعیین و مطالبه نفقه)
دلایل و منضمات: 1. سند نکاحیه/شناسنامه 2. مدارک هویتی 3. استشهادیه 4. فیش حقوقی خوانده 5. ...

شرح دادخواست:
ریاست محترم دادگاه صلح/خانواده [نام شهر]
با سلام و احترام
به استحضار می رساند:
1. اینجانب خواهان، همسر/والد/قیم فرزند مشترک خوانده، به موجب سند نکاحیه شماره [شماره] مورخ [تاریخ] در دفترخانه [شماره] [شهر] با خوانده محترم عقد ازدواج دائم/نسبت [نوع نسبت] داریم.
2. خوانده محترم از تاریخ [تاریخ شروع عدم پرداخت] تا کنون، نفقه قانونی و شرعی اینجانب/فرزند مشترک [نام فرزند] را پرداخت نکرده اند.
3. اینجانب/فرزند [نام فرزند] در طول این مدت مستحق دریافت نفقه بوده و توانایی تأمین معاش خود را نداشته ایم/نداشته است.
4. خوانده محترم دارای تمکن مالی کافی برای پرداخت نفقه بنده/فرزند مشترک بوده و از پرداخت آن امتناع ورزیده اند.
لذا، با تقدیم این دادخواست، از محضر دادگاه محترم تقاضای صدور حکم بر محکومیت خوانده به پرداخت نفقه معوقه از تاریخ [تاریخ شروع] تا تاریخ [تاریخ پایان] به مبلغ [مبلغ کلی] ریال (معادل [مبلغ کلی] تومان) و نیز پرداخت هزینه های دادرسی و حق الوکاله (در صورت وجود وکیل) را دارم.
با تشکر و احترام
[امضای خواهان]

نتیجه گیری

مطالبه نفقه، چه برای زوجه و چه برای اقارب واجب النفقه، حقی بنیادین است که قانون گذار برای آن ضمانت اجراهای مؤثری در نظر گرفته است. با تصویب قانون جدید شوراهای حل اختلاف در سال ۱۴۰۲ و افزایش نصاب مالی صلاحیت دادگاه صلح به یک میلیارد ریال (۱۰۰ میلیون تومان)، مسیر مطالبه نفقه معوقه برای بسیاری از افراد هموارتر و سریع تر شده است. آگاهی از این تغییرات و تمایز حیاتی میان صلاحیت دادگاه صلح در رسیدگی به نفقه معوقه و صلاحیت دادگاه خانواده در تعیین نفقه جاریه، برای موفقیت در فرآیند حقوقی ضروری است.

شناخت دقیق شرایط عمومی و اختصاصی، طی مراحل قانونی از تنظیم دادخواست تا اجرای حکم، و ارائه مدارک کامل و مستند، همگی از عوامل کلیدی در دستیابی به نتیجه مطلوب هستند. هزینه های دادرسی، خدمات دفاتر قضایی و کارشناسی نیز از بخش های جدایی ناپذیری این فرآیند به شمار می روند که برنامه ریزی برای آن ها لازم است. با توجه به پیچیدگی های حقوقی و تغییرات مداوم قوانین، همواره توصیه می شود در صورت مواجهه با چنین پرونده هایی، به مطالعه قوانین به روز پرداخته و در صورت نیاز، برای مشاوره و راهنمایی تخصصی به وکلا و مشاوران حقوقی مجرب مراجعه شود. این اقدام نه تنها به حفظ حقوق افراد کمک می کند، بلکه از اطاله دادرسی و بروز مشکلات احتمالی جلوگیری خواهد نمود.